Pistolet lakierniczy HVLP – ciśnienie, dystans i zakładka

Lakierowałem drzwi wejściowe w nieogrzewanej hali pod Radomiem w listopadowy poranek, przy jedenastu stopniach i wilgotności grubo ponad 80%. Sprzęt był w porządku, materiał markowy, ręka wyćwiczona, a klar i tak zmatowiał na całej powierzchni i po wyschnięciu wyglądał jak oszroniona szyba. Poprawka kosztowała mnie dwa dni: szlifowanie na mokro, ponowne odtłuszczenie i drugie lakierowanie, tym razem po dostawieniu nagrzewnicy i odczekaniu, aż płyta drzwi dojdzie do temperatury pomieszczenia.

Technika pracy pistoletem lakierniczym to nie tylko machanie ręką w powietrzu. To zestaw kilkunastu liczb, które muszą się zgadzać naraz: ciśnienie na manometrze przy rękojeści, odległość od elementu, kąt dyszy, szerokość zakładki między pasami, temperatura w pomieszczeniu i dobór rozcieńczalnika do tej temperatury. Wystarczy, że rozjedzie się jedna z nich, a na elemencie zobaczysz zaciek, skórkę pomarańczy albo suchy natrysk.

Wyćwiczenie samego ruchu zajmuje kilka godzin na kawałku blachy albo płycie MDF. Materiał na taki trening to koszt 60-120 zł za litr taniej emalii plus rozcieńczalnik. Poziom trudności jest średni, bo trudność nie leży w sile ani w precyzji, tylko w powtarzalności: ta sama prędkość, ta sama odległość i ten sam kąt przez cały pasaż.

Czym różni się prowadzenie pistoletu HVLP od RP?

Tempem i odległością, bo oba systemy inaczej rozbijają materiał. Pistolet HVLP pracuje z ciśnieniem w głowicy nieprzekraczającym 0,7 bar i zużywa 350-430 litrów powietrza na minutę. Prowadzi się go wolniej i bliżej, 10-15 cm od elementu, bo przy niskim ciśnieniu strumień ma mniejszy zasięg. W zamian ponad 65% materiału ląduje na elemencie zamiast we mgle po całym warsztacie.

Pistolet RP, oznaczany też jako Trans-Tech albo LVLP, zadowala się przepływem 200-280 l/min przy ciśnieniu wejściowym 1,8-2,2 bar. Trzymasz go dalej, 15-20 cm od powierzchni, i prowadzisz szybciej. Transfer materiału spada nieznacznie, do jakichś 60%, ale kompresor w garażu ma szansę nadążyć.

W praktyce o wyborze systemu decyduje nie pistolet, tylko sprężarka. Podpięcie HVLP do marketowego kompresora ze zbiornikiem 50 l i wydajnością 200 l/min kończy się tak, że po kilkunastu sekundach ciśnienie leci na łeb i w połowie maski dostajesz plamy. Który kompresor uciągnie który pistolet, rozpisałem osobno w tekście o tym, jaki kompresor na budowę wybrać.

Jakie ciśnienie ustawić na pistolecie lakierniczym?

Dla HVLP 1,8-2,0 bar, dla RP 2,0-2,2 bar, ale mierzone wyłącznie na manometrze wkręconym w rękojeść pistoletu i przy wciśniętym spuście. To jest ciśnienie dynamiczne i tylko ono ma znaczenie. Na dziesięciometrowym wężu o średnicy wewnętrznej 8 mm spadek ciśnienia sięga 0,5-0,8 bar, więc ustawienie 2,0 bar na reduktorze przy kompresorze daje w pistolecie 1,2-1,5 bar i gwarantowaną skórkę pomarańczy.

Kolejność ustawiania jest zawsze taka sama:

1. Podłącz wąż do reduktora przy rękojeści. Sam reduktor z manometrem tarczowym kosztuje 60-150 zł i jest to najlepiej wydane sto złotych w całym zestawie.
2. Wciśnij spust do pierwszej pozycji, czyli tam, gdzie leci samo powietrze, a iglica materiałowa jeszcze się nie cofa.
3. Trzymając spust, kręć pokrętłem reduktora, aż manometr pokaże wartość z karty technicznej materiału. Puszczenie spustu podbije wskazanie o kilka dziesiątych bara i to jest właśnie ciśnienie statyczne, którym nie należy się sugerować.

Jeśli po ustawieniu ciśnienie w trakcie pasażu spada, problem leży w wydajności sprężarki albo w zbyt cienkim wężu. Przejście z węża 8 mm na 9 lub 10 mm potrafi odzyskać 0,3-0,4 bar bez żadnej innej zmiany w zestawie.

Jak ustawić szerokość miotły i skok iglicy?

Boczne pokrętło szerokości strumienia odkręcasz do oporu w lewo i cofasz o pół obrotu. Chcesz mieć jak najszerszą, równomierną elipsę, bo im szerszy pas, tym mniej przejść na tym samym elemencie i tym mniejsza szansa na widoczne granice między pasami. Tylne pokrętło skoku iglicy dokręcasz do oporu, a następnie odkręcasz o 2,5 do 3 pełnych obrotów.

Sensem takiego ustawienia jest to, że ilość wypływającego materiału regulujesz potem palcem na spuście i prędkością prowadzenia ręki, a nie kręceniem pokrętłami w trakcie pracy. Pistolet ma być ustawiony raz, na początku, i przez cały element zachowywać się tak samo.

Sprawdzian ustawienia robisz na kawałku kartonu albo folii malarskiej: jeden krótki strzał z odległości roboczej ma zostawić wydłużoną elipsę o równomiernym wypełnieniu. Nerkowaty kształt albo grubszy materiał po jednej stronie oznacza zatkany otworek w głowicy, a nie błąd ustawień.

W jakiej odległości i pod jakim kątem prowadzić pistolet?

Odległość 10-15 cm przy HVLP i 15-20 cm przy RP, kąt dyszy dokładnie 90 stopni do płaszczyzny elementu. Odległość 15 cm to mniej więcej rozpiętość dłoni od kciuka do małego palca i tak ją mierzę w praktyce, bo linijki w ręce nikt nie trzyma.

Zbliżenie do 5 cm powoduje, że pęd powietrza rozdmuchuje świeży materiał na boki i robi firankę. Odsunięcie na 30 cm daje odwrotny efekt: rozpuszczalnik odparowuje z kropel jeszcze w locie, na element spada suchy pył i powierzchnia wychodzi szorstka jak papier P400.

Kąt utrzymujesz, prowadząc pistolet całą ręką z ruchem wychodzącym z barku i bioder, przy zablokowanym nadgarstku. Najczęstszy błąd początkujących to półkolisty ruch nadgarstkiem: środek pasa wychodzi wtedy mokry, a końce suche, bo na krańcach ruchu dysza oddala się od elementu i przestaje być prostopadła. Przy elemencie dłuższym niż wyprost ręki przesuwasz się nogami krokiem odstawno-dostawnym, zachowując ten sam dystans przez cały pasaż.

Ile powinna wynosić zakładka między pasami lakieru?

Od 50 do 70% szerokości poprzedniego pasa. Pasów nie kładzie się obok siebie na styk, bo strumień z pistoletu ma po brzegach mniej materiału niż w osi i sam styk dwóch krawędzi daje pas cieńszy od reszty. Dopiero nałożenie połowy na połowę wyrównuje grubość powłoki na całej powierzchni.

Grubości, do których celujesz, są zaskakująco małe. Baza kryjąca to 15-25 mikrometrów w dwóch cienkich warstwach, lakier bezbarwny 50-60 mikrometrów w dwóch mokrych warstwach. Wszystko powyżej tych wartości nie schnie równomiernie i po miesiącu potrafi popękać w siatkę.

Druga zasada dotyczy spustu. Ruch zaczynasz poza krawędzią elementu, w powietrzu: naciskasz spust obok materiału, wjeżdżasz płynnie na element, przechodzisz całą długość, zjeżdżasz za drugą krawędź i dopiero tam puszczasz spust. Naciśnięcie albo puszczenie spustu nad malowaną powierzchnią zostawia w tym miejscu grubszą kroplę, która przy klarze zamienia się w zaciek w ciągu minuty.

Jaka temperatura i wilgotność w warsztacie?

Między 18 a 25°C i wilgotność względna poniżej 70%. Poniżej 15°C większość materiałów dwuskładnikowych sieciuje tak wolno, że powierzchnia zbiera kurz przez wiele godzin, a przy dużej wilgotności para wodna wykrapla się na chłodnym elemencie i klar matowieje. To był dokładnie mój błąd z tamtej hali pod Radomiem.

Element ma być cieplejszy od powietrza w pomieszczeniu, a nie odwrotnie. Jeśli wnosisz drzwi albo maskę z zimnego magazynu, zostaw je w cieple na minimum 12 godzin przed lakierowaniem. Metal ma dużą pojemność cieplną i płyta o temperaturze 8°C w pomieszczeniu 20-stopniowym zbierze na sobie kondensat, którego nawet nie zobaczysz przed natryskiem.

Do temperatury dobierasz też rozcieńczalnik: wolny powyżej 25°C, normalny w przedziale 18-25°C, szybki poniżej 18°C. Użycie szybkiego latem daje suchy natrysk, bo rozpuszczalnik ucieka przed dotarciem materiału do powierzchni. Jak zorganizować sobie warunki w garażu bez kabiny, opisałem w tekście o lakierowaniu w garażu.

Skąd biorą się zacieki i skórka pomarańczy?

Prawie zawsze z trzech rzeczy naraz: złego ciśnienia, złej odległości i złego rozcieńczenia. Skórka pomarańczy to materiał, który dotarł na element zbyt gęsty albo zbyt suchy i nie zdążył się rozlać. Zaciek to odwrotność: za dużo materiału w jednym miejscu, najczęściej przez zbyt wolny ruch ręki albo zbyt bliskie prowadzenie pistoletu.

Zacieku na mokrym lakierze nie ratuj palcem ani szmatką, bo zostawisz odcisk w miękkiej powłoce i pogorszysz sprawę. Zostaw element na 24-48 godzin, potem zetnij zgrubienie klockiem z papierem P1500 na sucho, wykończ P2500 na mokro i spoleruj pastą ścierną. Cały ten proces z doborem past i obrotów polerki rozpisałem przy okazji polerowania lakieru po malowaniu.

Jak wyczyścić pistolet zaraz po pracy?

Natychmiast po odłożeniu pistoletu, a nie rano przy kawie. Zostawiłem kiedyś pistolet z resztką emalii poliuretanowej w kubku na noc i następnego dnia iglica była zrośnięta z korpusem, a uszczelki spęczniały. Zestaw naprawczy kosztował 120 zł, czyli więcej niż cały wieczór, który rzekomo zaoszczędziłem.

1. Wylej resztkę materiału ze zbiornika do puszki odpadowej i zetrzyj wnętrze kubka pędzlem.
2. Wlej 100 ml czystego rozpuszczalnika, zakręć kubek i przepłucz układ, wypryskując płyn do pojemnika na odpady przy otwartym spuście.
3. Rozbierz pistolet: pierścień głowicy, tylna śruba regulacyjna, sprężyna, a na końcu iglica wysuwana do tyłu.
4. Umyj głowicę powietrzną w rozpuszczalniku szczoteczką mosiężną albo nylonową. Nigdy nie przetykaj otworków drutem ani igłą, bo zniekształcony otwór trwale rozstraja miotłę i głowicy nie da się już naprawić.
5. Złóż pistolet po przetarciu iglicy, smarując jej uszczelkę kroplą smaru bezsilikonowego. Tubka kosztuje około 45 zł i starcza na kilka lat.

Uwaga BHP: przy materiałach dwuskładnikowych utwardzacz zawiera izocyjaniany i zwykła półmaska przeciwpyłowa nie chroni przed nimi w żadnym stopniu. Potrzebujesz maski z pochłaniaczem par organicznych klasy A2 z filtrem cząstek stałych P3, wymienianym po kilkunastu godzinach pracy. Do tego wentylacja z wyciągiem, bo mgła lakiernicza utrzymuje się w powietrzu kilkanaście minut po zakończeniu natrysku. Sam dobór pistoletu pod konkretne zastosowanie porównałem w tekście o tym, jaki pistolet lakierniczy wybrać.

Najczęstsze pytania o technikę pracy pistoletem

Ile czasu odczekać między warstwami lakieru?

Przy lakierach dwuskładnikowych odparowanie między warstwami wynosi zwykle 5-10 minut w temperaturze 20°C, a producent podaje dokładną wartość w karcie technicznej. Krótsze odczekanie zamyka rozpuszczalnik pod kolejną warstwą i powoduje zagotowanie powłoki w postaci drobnych pęcherzyków, których nie da się już wypolerować.

Czy pistoletem RP pomaluję farbą wodorozcieńczalną?

Tak, ale potrzebujesz głowicy i iglicy ze stali nierdzewnej, bo zwykłe elementy stalowe zaczną rdzewieć po kilku użyciach. Dyszę dobiera się większą niż do materiałów rozpuszczalnikowych: 1,3-1,5 mm dla emalii akrylowych wodorozcieńczalnych. Czyszczenie robisz ciepłą wodą z detergentem od razu po pracy, bo zaschnięta farba wodna nie schodzi już rozpuszczalnikiem.

Dlaczego pistolet pluje kroplami w trakcie natrysku?

Najczęściej z powodu zbyt niskiego ciśnienia albo zassania powietrza przez zużytą uszczelkę iglicy. Sprawdź też, czy dysza materiałowa jest dokręcona i czy w kubku nie ma zaschniętego kożucha, który dostał się do kanału. Nieprzecedzenie materiału przez sitko 125 mikrometrów to przyczyna numer jeden zatkanych kanałów.

Jak ćwiczyć prowadzenie pistoletu bez marnowania lakieru?

Nalej do kubka czystego rozcieńczalnika i przejedź nim po arkuszu szarego papieru albo folii przyklejonej do ściany. Mokre pasy pokażą ci szerokość miotły, równomierność i to, czy zakładka wynosi rzeczywiście połowę. Godzina takiego treningu kosztuje kilkanaście złotych i oszczędza pierwszy zepsuty element.

Czy da się lakierować bez kabiny lakierniczej?

Da się, pod warunkiem opanowania kurzu i temperatury. Zamknięty garaż, zroszona wodą podłoga, folia na ścianach, wyciąg z wentylatorem osiowym i utrzymane 18-25°C wystarczą do elementów meblowych i pojedynczych części karoserii. Przy całym samochodzie różnica na korzyść kabiny jest już na tyle duża, że taniej wychodzi wynajęcie stanowiska na kilka godzin.

Jaką dyszę dobrać do konkretnego materiału?

Do baz i lakierów bezbarwnych 1,3-1,4 mm, do podkładów wypełniających 1,7-1,9 mm, do gęstych emalii i farb ściennych 2,0-2,5 mm. Zbyt mała dysza przy gęstym materiale daje skórkę pomarańczy niezależnie od techniki, a zbyt duża przy rzadkim materiale zalewa element i kończy się zaciekiem.