Emalia alkidowa żółknie i pęka – ratować czy zdzierać

Siedemnaście miesięcy wytrzymała biała emalia alkidowa na drzwiach do spiżarni u szwagra, zanim zrobiła się w kolorze starej gazety. Ta sama puszka, ten sam dzień malowania, ten sam pędzel. Drzwi wejściowe od strony podwórka, malowane godzinę wcześniej, po trzech latach są nadal białe. Cała różnica polegała na tym, że jedne stały w świetle, a drugie w ciemnym korytarzu bez okna.

Alkid ma swoje miejsce i sam malowałem nim setki metrów stolarki oraz stali, o czym pisałem przy okazji porównania farby alkidowej z akrylową i poliuretanową. Ten tekst jest o czymś innym: o tym, co robić, kiedy powłoka już jest położona i zaczyna sprawiać kłopoty. Zebrałem siedem objawów, po których poznasz, że coś poszło nie tak, każdy z przyczyną i z werdyktem, czy da się to jeszcze uratować przemalowaniem, czy trzeba schodzić do gołego materiału.

Rozróżnienie ma wymiar czysto finansowy. Przemalowanie ogrodzenia o długości 20 metrów kosztuje w materiale 250-400 zł i schodzi w weekend. Zdarcie starej powłoki do metalu, odtłuszczenie, podkład i dwie warstwy nawierzchniowe to 900-1400 zł i trzy dni pracy plus wypożyczona szlifierka. Diagnoza zajmuje kwadrans i trzeba do niej jedynie paznokcia, białej szmatki i taśmy malarskiej.

Dlaczego biała farba alkidowa żółknie bez dostępu światła?

Bo utwardza się przez utlenianie, a produkty tej reakcji rozkłada dopiero światło. Żywice alkidowe to estry glicerolu i kwasów tłuszczowych modyfikowane olejami, najczęściej lnianym albo rzepakowym. Tlen przyłącza się do wiązań podwójnych w łańcuchach tych kwasów i przy okazji powstają chromofory, czyli cząsteczki nadające powłoce barwę. W świetle dziennym promieniowanie widzialne rozbija je na bieżąco. W ciemnej spiżarni, wewnątrz szafy albo na futrynie w korytarzu bez okna kumulują się i po 12-18 miesiącach dają brudnożółty odcień.

Rozpoznasz to bezbłędnie po tym, że żółknięcie jest nierównomierne i podąża za dostępem światła. Wewnętrzna strona drzwi szafy będzie żółta, zewnętrzna biała, a granica przebiega dokładnie w miejscu, gdzie kończy się padanie światła. Odcień idzie od kremowego przez słomkowy do żółtobrązowego, zależnie od tego, ile czasu minęło.

Werdykt jest prosty i nieprzyjemny: tego nie da się cofnąć. Powierzchnię można zmatowić papierem P180, odpylić i pomalować emalią akrylową wodorozcieńczalną albo poliuretanową, które tego zjawiska nie mają. Nakładanie kolejnej warstwy alkidu w tym samym miejscu to powtórzenie problemu za półtora roku. Litr dobrej emalii akrylowej kosztuje 45-75 zł wobec 30-50 zł za alkid i przy jasnych kolorach w ciemnych pomieszczeniach ta dopłata zwraca się w pierwszym cyklu.

Dlaczego alkid marszczy się i zostaje lepki przez tygodnie?

Prawie zawsze przez zbyt grubą warstwę albo drugą warstwę położoną za wcześnie. Alkid schnie dwuetapowo. Najpierw odparowuje benzyna lakowa, co daje suchość dotykową po 4-8 godzinach przy 20 stopniach. Potem zaczyna się właściwe utwardzanie, czyli reakcja żywicy z tlenem z powietrza, i ta trwa 7-14 dni. Jeśli położysz grubą warstwę, wierzch zamknie się w kilka godzin, a spód zostanie miękki na tygodnie, bo tlen nie ma jak się do niego dostać.

Objawy są dwa i idą w parze. Powierzchnia marszczy się w charakterystyczne fałdy przypominające skórkę na mleku, najczęściej w dolnych partiach malowanego elementu, gdzie farba spłynęła. Drugi objaw to lepkość utrzymująca się po dwóch, trzech tygodniach. Przyłożona kartka papieru przykleja się i odchodzi z włóknem zostawionym na farbie.

Harmonogram schnięcia, którego trzymam się przy każdym alkidzie w warunkach 20 stopni i 50% wilgotności:

• 1-2 godziny – suchość pyłowa, kurz przestaje się przyklejać
• 4-8 godzin – suchość dotykowa, ale nacisk palca zostawia odcisk
• 16-24 godziny – najwcześniejszy moment na drugą warstwę
• 10-14 dni – pełna wytrzymałość mechaniczna, dopiero teraz można przykręcać okucia

W nieogrzewanym garażu przy 10 stopniach i wysokiej wilgotności każdy z tych czasów mnożysz przez dwa. Werdykt: świeżo zmarszczoną powłokę trzeba zebrać szpachlą, dopóki jest miękka, i położyć od nowa cienko. Grubość mokrej warstwy dobieram tak, żeby po wyschnięciu wyszło 35-40 mikronów, czyli dwie cienkie powłoki zamiast jednej porządnej.

Skąd bierze się biały pył na ogrodzeniu po trzech latach?

Z kredowania, czyli rozpadu wierzchniej mikrowarstwy żywicy pod wpływem promieniowania UV. Test jest jednosekundowy: przejedź białą szmatką albo palcem po przęśle. Jeśli zostaje kolorowy osad przypominający pył kredowy, powłoka kreduje. Zjawisko zaczyna się po 2-4 latach ciągłej ekspozycji na słońce, wcześniej na ścianie południowej, później na północnej.

Poprzedza je utrata połysku. Wysoki połysk schodzi po pierwszym sezonie do półmatu, po drugim do matu, a dopiero potem zaczyna się uwalnianie pigmentu. Fotony rozbijają wiązania chemiczne w żywicy, ta przestaje wiązać pigmenty i wypełniacze, więc te zostają luzem na powierzchni.

Skutek jest poważniejszy niż wygląd. Zkredowana powłoka staje się mikroporowata i zamiast odpychać wodę deszczową, magazynuje ją w porach. Zimą woda w mikroszczelinach zamarza i rozsadza farbę od środka, odsłaniając surową stal. Zaczyna się rdzewienie podpowłokowe, którego z zewnątrz jeszcze nie widać, bo farba wygląda na całą, a pod spodem rośnie rdzawy bąbel.

Werdykt: samo kredowanie da się przemalować. Zmywasz powierzchnię wodą z detergentem, spłukujesz, dajesz wyschnąć dwa dni, matujesz papierem P180 i kładziesz dwie nowe warstwy. Jeśli po zdrapaniu pęcherza pod spodem jest już rdza, przemalowanie niczego nie załatwi i schodzisz szczotką drucianą albo szlifierką do czystego metalu.

Co oznacza siatka spękań na starej powłoce alkidowej?

Że powłoka utwardziła się do końca i przestała nadążać za pracą podłoża. Utlenianie nie kończy się w momencie wyschnięcia farby, tylko trwa przez całe życie powłoki, choć z roku na rok wolniej. Po 3-5 latach alkid jest bardzo twardy i jednocześnie kruchy. Drewno pęcznieje przy deszczu i kurczy się w upał, stal rozszerza się o milimetr na dwumetrowym przęśle między mroźną nocą a gorącym dniem, a sztywna powłoka nie ma jak za tym pójść.

Powstaje siatka mikropęknięć, którą fachowo nazywa się spękaniem krokodylim, bo wzór przypomina skórę tego zwierzęcia. Oczka mają zwykle 2-6 mm, a płaty farby zaczynają się podnosić na krawędziach. Kluczowy test: podważ krawędź płata szpachelką. Jeśli odchodzi całą łuską razem z warstwami spod spodu, powłoka jest do zdarcia w całości.

Werdykt jest tu twardy i nie ma od niego odwołania. Nowa farba położona na spękaną łuskę odpadnie razem z nią w ciągu jednego sezonu, niezależnie od tego, jak dobra to farba i jak dokładnie zmatujesz podłoże. Trzeba zejść do gołego drewna albo metalu. Na drewnie najszybciej idzie opalarka i cykliniarka ręczna, na stali szlifierka kątowa z tarczą listkową P40-P60. Na 20 metrach ogrodzenia zejdzie na to półtora dnia.

Dlaczego alkid odparza się na świeżym tynku i betonie?

Bo wiązania estrowe w żywicy alkidowej ulegają zmydleniu w środowisku zasadowym. Świeży tynk cementowo-wapienny i świeży beton mają pH powyżej 10, często 12-13 w pierwszych tygodniach. Spoiwo farby reaguje z alkaliami i zamiast utwardzonej powłoki dostajesz lepką maź, której nie da się wysuszyć żadnym sposobem, bo reakcja utleniania już nie zajdzie.

Objaw pojawia się szybko, zwykle w ciągu 3-10 dni od pomalowania. Powłoka zaczyna być tłusta w dotyku, ciemnieje plamami i odchodzi od podłoża przy najlżejszym pociągnięciu paznokciem. Czasem spływa po ścianie własnym ciężarem. Zdarza się to najczęściej na cokołach, w garażach i na świeżo otynkowanych ścianach piwnic, gdzie ktoś nie chciał czekać.

Cementowe podłoże musi dojrzeć minimum 28 dni, a lepiej 6 tygodni, zanim położysz na nim cokolwiek alkidowego. Odczyn sprawdzisz papierkiem lakmusowym za kilka złotych: zwilżasz powierzchnię wodą destylowaną, przykładasz papierek na minutę i porównujesz z wzornikiem. Wynik powyżej 9 oznacza, że jeszcze nie czas.

Werdykt: zmydloną powłokę zbierasz szpachlą i szmatą z rozcieńczalnikiem, podłoże zmywasz, dajesz mu dojrzeć i malujesz farbą do podłoży mineralnych albo dopiero wtedy alkidem po zagruntowaniu gruntem odcinającym. Ta robota to jedyny przypadek z całej listy, którego da się uniknąć samym kalendarzem.

Gdzie alkid rozpuszcza się od chemii?

Wszędzie tam, gdzie ma kontakt z paliwami, olejami i rozpuszczalnikami, czyli w garażu, warsztacie i na maszynach. Powłoka alkidowa powstaje z utlenionych olejów i żywic i nie tworzy tak gęsto usieciowanej struktury jak żywice dwuskładnikowe. Benzyna ekstrakcyjna, ropa albo płyn hamulcowy rozlany na taką powierzchnię powoduje pęcznienie i mięknięcie w kilkanaście minut. Potem farbę zbierasz zwykłą szmatką.

Lista miejsc, w których alkid nie ma czego szukać, jest krótka i konkretna: posadzki warsztatowe i garażowe, zbiorniki na paliwo, podwozia i ramy przyczep, maszyny rolnicze, elementy w kontakcie z solą drogową. Do żadnego z tych zastosowań nie kupuję alkidu, nawet na rok, bo nawet rok tam nie wytrzyma.

Werdykt zależy od skali. Punktowa plama po oleju na bramie wymaga zeskrobania zmiękczonego fragmentu, przemycia benzyną ekstrakcyjną, wyschnięcia i przemalowania miejscowego. Posadzka garażowa pomalowana alkidem to strata materiału i pracy, bo powłoka schodzi płatami razem z oponą przy każdym manewrze. Tam potrzebujesz systemu dwuskładnikowego z podkładem epoksydowym.

Ile trzeba wietrzyć po malowaniu alkidem?

Cztery do siedmiu dni, zanim zapach zejdzie do poziomu, przy którym da się normalnie spać w pomieszczeniu. Emalie alkidowe zawierają 300-500 g lotnych związków organicznych na litr, głównie benzyny lakowej i ksylenu. Farby akrylowe wodorozcieńczalne mieszczą się poniżej 30 g na litr, czyli różnica jest kilkunastokrotna.

Zapach nie tylko wisi w powietrzu, ale wsiąka w firanki, tapicerkę i tynki, więc po pomalowaniu pokoju wraca falami przez tydzień przy każdym ogrzaniu pomieszczenia. Malowanie alkidem sypialni albo pokoju dziecka to błąd, którego nie naprawisz wietrzeniem, tylko wymianą farby.

Przy samej aplikacji obowiązuje półmaska z filtrem organicznym klasy A1 albo A2, kosztująca 80-160 zł razem z filtrami, oraz otwarte okno z wymuszonym przewiewem. Bez tego po godzinie malowania w zamkniętym pomieszczeniu dostajesz bólu głowy i podrażnienia gardła. Sam przez lata to lekceważyłem i dziś wiem, że to była głupota, a nie hart ducha.

Który objaw da się przemalować, a który wymaga zdarcia?

Poniżej zestawienie, które daję klientom, żeby mogli sami ocenić stan powłoki przed telefonem po wycenę. Kwoty dotyczą 20 metrów bieżących ogrodzenia albo powierzchni około 25 m2.

Cztery z siedmiu pozycji kończą się przemalowaniem, trzy zdarciem. Granicę wyznacza jedno pytanie: czy uszkodzenie siedzi tylko w wierzchniej warstwie, czy sięga połączenia farby z podłożem. Ten sam rachunek robi się przy każdym elemencie budynku, gdzie tanie rozwiązanie z początku okazuje się drogie w utrzymaniu, i opisałem go szerzej przy okazji tego, jakie ukryte koszty niosą duże przeszklenia w małym domu.

Najczęstsze pytania o problemy z farbą alkidową

Czy farbę alkidową można położyć na starą farbę akrylową?

Nie zalecam. Rozpuszczalniki organiczne w emalii alkidowej zmiękczają i rozpychają powłokę akrylową, która potem odspaja się od podłoża razem z nową warstwą. Jeśli nie ma innego wyjścia, zmatuj starą farbę papierem P180, odpyl i zrób próbę na fragmencie o powierzchni dłoni, odczekując tydzień.

Czym rozcieńczać alkid i czym myć pędzle?

Wyłącznie rozcieńczalnikiem ftalowo-alkidowym albo czystą benzyną lakową. Woda, rozpuszczalnik nitro i rozcieńczalniki uniwersalne z niepewnego źródła powodują zważenie farby w puszce, czyli powstanie kłaczków, których nie da się rozprowadzić.

Czy alkid nadaje się na grzejniki centralnego ogrzewania?

Zwykła emalia alkidowa nie. Powyżej 60 stopni przyspiesza żółknięcie, powłoka kreduje i przy każdym rozgrzaniu grzejnika wraca zapach rozpuszczalnika. Do grzejników bierze się emalie akrylowe dopuszczone do 80-100 stopni albo alkidy modyfikowane silikonem.

Ile warstw alkidu potrzeba na stalowym ogrodzeniu?

Jedna warstwa podkładu antykorozyjnego z fosforanem cynku o grubości 40-50 mikronów i dwie warstwy nawierzchniowe po 35-40 mikronów. Łączna grubość suchej powłoki powinna wynieść 100-120 mikronów, co daje ochronę na 3-5 lat przy pełnej ekspozycji.

Czy da się przyspieszyć schnięcie alkidu nagrzewnicą?

Podniesienie temperatury do 25-28 stopni pomaga, ale gorący nadmuch skierowany w świeżą powłokę zamyka wierzch przed odparowaniem rozpuszczalnika i powoduje dokładnie to marszczenie, którego chcesz uniknąć. Grzej pomieszczenie, nie farbę, i zadbaj o wymianę powietrza.

Co z tego wynika przy następnej puszce

Farba alkidowa żółknie w ciemności, kreduje na słońcu, sztywnieje z wiekiem i mydli się na świeżym cemencie. Żadna z tych rzeczy nie jest wadą ukrytą, tylko właściwością materiału, którą da się obejść wyborem miejsca i cierpliwością przy schnięciu. Zanim zaczniesz zdzierać całą powłokę, zrób test szmatką i test szpachelką, bo w czterech przypadkach na siedem wystarczy przemalowanie za 300 zł. Macie u siebie alkid, który przetrwał więcej niż pięć sezonów na zewnątrz? Napiszcie w komentarzu, na czym leży i z której strony świata, bo takie przypadki najwięcej mówią o tej farbie.