Jakie wkręty do łat – tabela wymiarów i zasada 6d

„Wkręt to wkręt, byle wszedł” – tak skwitował moje pytanie kierownik ekipy dekarskiej pod Wieluniem, kiedy zapytałem, czym skręca łaty. Wszedł faktycznie, każdy co do jednego. Tyle że przy łacie 40 mm i kontrłacie 30 mm wkręcał dziewięćdziesiątki, więc w krokiew wchodziło mu dwadzieścia milimetrów gwintu zamiast pięćdziesięciu. Cały ruszt trzymał się na kontrłacie, a kontrłata na taśmie i dobrych chęciach. Pokazałem mu to na jednym wykręconym łączniku i tego samego dnia pojechał do hurtowni po sto dwadzieścia.

Pytanie, jakie wkręty do łat wybrać, ma odpowiedź liczbową, nie uznaniową. Długość wynika ze wzoru, średnica z przekroju drewna, powłoka z klasy użytkowania konstrukcji, a kształt łba z tego, co będzie leżeć na łacie. Ten tekst rozpisuje wszystkie cztery, razem z tabelą doboru i oznaczeniami z opakowania. Praktykę montażu, rozstawy i uszczelnianie przejść przez membranę opisałem osobno.

Komplet wkrętów na ruszt domu 150 m2 to wydatek rzędu 600-900 zł, zależnie od powłoki. Pomyłka w długości nie kosztuje nic na etapie zakupu i kilkanaście tysięcy przy rozbiórce połaci, więc kwadrans z kalkulatorem przed wyjazdem do hurtowni jest tu najtańszą inwestycją w całym dachu.

Jak obliczyć długość wkręta do łaty i kontrłaty?

Długość liczy się jako suma grubości przykręcanych elementów plus wymagana głębokość zakotwiczenia gwintu w krokwi. Dla drewna iglastego przyjmuje się zakotwiczenie równe sześciokrotności średnicy gwintu, ale nie mniej niż 40 mm, a w praktyce ciesielskiej z zapasem 50 mm. Przy wkręcie 5,0 mm sześciokrotność daje 30 mm, czyli poniżej progu bezpieczeństwa, dlatego liczbą wiążącą jest tu minimum, a nie wynik mnożenia.

Rachunek na konkretnym przykładzie wygląda tak. Łata 40×60 mm plus kontrłata 24 mm daje 64 mm drewna do przebicia. Doliczasz 55 mm zakotwiczenia i wychodzi 119 mm, czyli z typoszeregu handlowego bierzesz 5,0×120 mm albo 6,0×120 mm. Przy kontrłacie 30 mm ta sama łata daje 70 mm plus 55 mm, czyli 125 mm, więc przechodzisz na 6,0×130 lub 6,0×140 mm.

Dla samej kontrłaty przykręcanej do krokwi rachunek jest krótszy, bo przebijasz jedną warstwę. Kontrłata 24 mm plus 55 mm zakotwiczenia to 79 mm, czyli wkręt 5,0×80 mm. Kontrłata 30 mm to 85 mm, czyli 5,0×90 mm. Pudełko 100 sztuk 5,0×80 mm z gniazdem Torx kosztuje 30-40 zł.

Zaokrąglaj zawsze w górę, do najbliższego wymiaru z typoszeregu. Nadmiar 5-10 mm wystającego gwintu po drugiej stronie krokwi nie przeszkadza niczemu, bo krokiew ma zwykle 160-200 mm wysokości i wkręt nigdy jej nie przechodzi na wylot. Brak 10 mm oznacza za to zakotwiczenie poniżej normy i węzeł, który przy ssaniu wiatru puszcza pierwszy.

Jaki wkręt do jakiego przekroju łaty i kontrłaty?

Poniższa tabela zbiera najpopularniejsze na polskich budowach przekroje rusztu razem z wymiarem łącznika, typem łba i rozmiarem gniazda. Przy większości dachów jednorodzinnych wystarczą trzy pozycje z tej listy, ale przy skomplikowanej połaci z krawędziakami wieńczącymi wchodzą do gry wkręty 8,0 mm, których nie wkręcisz zwykłą wkrętarką.

Przekrój łaty wynika z ciężaru pokrycia i rozstawu krokwi, nie z upodobań wykonawcy. Pod blachodachówkę, ważącą 4-6 kg na metr kwadratowy, wystarcza łata 30×50 mm. Pod dachówkę ceramiczną albo cementową, gdzie samo pokrycie waży 40-55 kg na metr kwadratowy, a zimą dochodzi mokry śnieg do 150 kg, standardem jest 40×60 mm. Przy krokwiach rozstawionych rzadziej niż co 90 cm przekrój idzie w górę o jeden stopień.

Kontrłata ma dwie funkcje naraz: tworzy szczelinę wentylacyjną między membraną a pokryciem i przenosi obciążenie z łat na krokwie. Grubość 24 mm to absolutne minimum przy dachach o nachyleniu powyżej 30 stopni i krótkich połaciach. Przy połaciach dłuższych niż 8 m i nachyleniu poniżej 25 stopni schodzi się na 30-40 mm, bo szczelina 24 mm nie wywietrzy takiej powierzchni.

Jaka średnica wkręta i jaka klasa wytrzymałości?

Średnica wynika z przekroju drewna i wynosi na rusztach dachowych 4,5-6,0 mm, a przy krawędziakach 8,0 mm. Cieńsze łączniki nie mają wystarczającej nośności na ścinanie, grubsze rozłupują łatę 30 mm wzdłuż słojów. Przy 40-milimetrowej łacie granica bezpieczeństwa przebiega gdzieś przy 6,0 mm, powyżej trzeba już nawiercać.

Wkręty ciesielskie robi się ze stali hartowanej o podwyższonej ciągliwości i to jest ich zasadnicza różnica wobec zwykłych wkrętów. Certyfikowany łącznik konstrukcyjny wygina się pod obciążeniem nawet o kilkadziesiąt stopni bez pęknięcia, bo więźba pracuje przez cały rok wraz ze zmianami wilgotności i temperatury. Czarny wkręt fosfatanowy do płyt gipsowych, hartowany na sucho, pęka przy skręceniu o kilka stopni.

Nośność łącznika podaje producent w karcie technicznej, osobno na wyrywanie i osobno na ścinanie. Dla wkręta 5,0×120 mm w drewnie iglastym klasy C24 wartości charakterystyczne mieszczą się zwykle w przedziale 1,5-2,5 kN na wyrywanie, przy zakotwiczeniu 50 mm. Te liczby mają znaczenie przy obliczeniach konstruktora, na budowie sprowadzają się do jednego: bierzesz łącznik z deklaracją właściwości użytkowych, nie ten bez pudełka z hurtowni na wagę.

Czarne wkręty do suchej zabudowy nie są złym produktem, tylko produktem do innego zadania. Ich dobór, długości i rozstawy przy stelażu i przy poszyciu z płyt rozpisałem w poradniku o tym, jakie wkręty do płyt gipsowo-kartonowych mają sens, a które ścinają się już przy montażu.

Łeb stożkowy czy talerzowy – który wkręt na dachu?

Do łat idzie wyłącznie łeb stożkowy, do grubych kontrłat i węzłów ciesielskich talerzowy. Różnica nie jest kosmetyczna: łeb wystający 3-4 mm ponad lico łaty podbija zamek dachówki, przez co element leży na punkcie zamiast na całej płaszczyźnie i pęka przy chodzeniu po dachu.

Łeb stożkowy z żebrami frezującymi

Wypustki od spodu łba nacinają drewno podczas dokręcania, dzięki czemu łeb chowa się równo z powierzchnią łaty i górna płaszczyzna zostaje gładka. To rozwiązanie obowiązkowe wszędzie tam, gdzie na łacie ma leżeć dachówka ceramiczna, cementowa albo arkusz blachodachówki. Oznaczenie handlowe to najczęściej WKCS.

Łeb talerzowy, zwany też podkładkowym

Szeroka powierzchnia docisku, rzędu 15-20 mm średnicy, znacząco podnosi nośność połączenia na przeciąganie łba przez drewno. Stosuje się go do grubych kontrłat, montażu krokwi do płatwi i spinania złączy ciesielskich, gdzie nic nie będzie leżeć na powierzchni. Wkręt 8,0×120 mm z takim łbem kosztuje 1,10-1,50 zł za sztukę.

Wyjątkiem, w którym łeb talerzowy wchodzi na kontrłatę, jest bardzo mocne dociśnięcie uszczelki podkontrłatowej przy dachach o małym nachyleniu. Szeroki talerz ściska taśmę piankową równomiernie na większej powierzchni. Warunek jest jeden: łata musi wtedy trafiać obok łba, nie na niego, więc rozstaw mocowań kontrłaty planuje się razem z rozstawem łat.

Gwint częściowy czy pełny i po co frez na trzonie?

Do łat i kontrłat stosuje się wyłącznie wkręty z gwintem częściowym, czyli takie, w których dolna część trzonu jest nacięta, a górna gładka. Gwint na całej długości wkręca się jednocześnie w oba łączone elementy i zamiast je ściągnąć, rozpycha je na kilka milimetrów. Powstaje szczelina 2-3 mm między łatą a kontrłatą, której już nie zamkniesz, i ruszt zaczyna klawiszować pod ciężarem dekarza.

Gładki trzon pod łbem pozwala łacie zsunąć się w dół w trakcie dokręcania. Gwint trzyma wtedy tylko w krokwi i ciągnie całą górną warstwę na dół, dociskając ją na zero. To ten sam mechanizm, który w połączeniach śrubowych daje siła dociągu, i to jest zasadnicza przewaga wkręta nad gwoździem.

Frez rozwierający na gładkiej części trzonu poszerza otwór w górnym elemencie o dziesiąte części milimetra. Zmniejsza to tarcie na przelocie, dzięki czemu wkrętarka zużywa mniej energii z akumulatora i wkręt wchodzi bez oporu na ostatnich centymetrach. Przy kilkuset łącznikach na dachu ta różnica przekłada się na jeden akumulator mniej do naładowania w ciągu dnia.

Ostrze samowiercące z nacięciem skrawającym na czubku przecina włókna zamiast je rozpychać, co eliminuje nawiercanie i chroni końce łat przed rozłupaniem. Nawiercam mimo wszystko przy końcach bliżej niż 60 mm od krawędzi czołowej i przy drewnie twardym, wiertłem o średnicy o 2 mm mniejszej niż wkręt.

Jaka powłoka antykorozyjna jest wymagana pod pokryciem?

Ruszt dachowy pracuje w klasie użytkowania 2 według Eurokodu 5, czyli w przestrzeni zadaszonej, ale wentylowanej, gdzie wilgotność drewna okresowo przekracza 20 procent. Minimum dla łączników to ocynk galwaniczny o grubości powłoki 8-12 mikrometrów, najlepiej z woskiem poślizgowym. Taki wkręt wytrzymuje kilkadziesiąt lat pod wentylowanym pokryciem.

Warunki bywają jednak ostrzejsze, niż wynikałoby z samego zadaszenia. Nocą pod blachą wykrapla się para wodna, a impregnaty solne, którymi zabezpiecza się drewno konstrukcyjne, po zawilgoceniu wchodzą w reakcję z metalem. Do tego dochodzi kwas garbnikowy w modrzewiu i dębie, który zjada cienki ocynk w kilka sezonów.

W trzech sytuacjach schodzę wyłącznie na powłoki płatkowe klasy C3 lub C4, wytrzymujące 1000-1500 godzin w komorze solnej: dachy w pasie nadmorskim, dachy w rejonach przemysłowych i ruszty z drewna liściastego albo modrzewiowego. Kosztują 20-30 procent więcej od ocynku żółtego, czyli przy komplecie na dom różnica wynosi 150-250 zł na całej robocie.

Stal nierdzewna A2 wchodzi w grę przy pokryciach z miedzi i przy dachach nad basenami, gdzie ocynk nie ma szans. Kosztuje trzy do czterech razy więcej i ma niższą wytrzymałość na ścinanie niż stal hartowana, więc dobiera się ją o stopień grubszą. Na typowym dachu jednorodzinnym nie ma powodu, żeby po nią sięgać.

Co oznaczają ETA, CE i TX na opakowaniu wkrętów?

ETA to Europejska Ocena Techniczna, czyli dokument potwierdzający, że łącznik przeszedł badania nośności na wyrywanie i ścinanie oraz odporności korozyjnej. Numer ETA na pudełku jest podstawą do odbioru konstrukcji przez kierownika budowy i to jedyne oznaczenie, które faktycznie coś znaczy przy wkrętach ciesielskich. Bez niego kupujesz metal o nieznanych parametrach.

Oznaczenie CE ze wskazaniem normy zharmonizowanej mówi, że producent wystawił deklarację właściwości użytkowych. Samo CE bez numeru ETA albo bez normy w tle jest przy łącznikach konstrukcyjnych oznaczeniem pustym, bo deklaracja może dotyczyć zupełnie innego zakresu zastosowania niż dach.

TX z liczbą, na przykład TX25 albo TX30, to rozmiar gniazda napędowego typu Torx. Do wkręta 5,0 mm bierzesz bit TX25, do 6,0 mm TX30, do 8,0 mm TX40. Gwiazdkowe gniazdo przenosi wysoki moment obrotowy bez wyskakiwania bitu, czego krzyżak PZ przy łączniku 120 mm nie wytrzymuje: obrabia się po kilkudziesięciu sztukach.

Ten sam mechanizm działa w innych obszarach budowlanych, gdzie parametr z etykiety decyduje o dopuszczeniu wyrobu do zastosowania. Przy farbach rolę numeru ETA pełnią limity zawartości rozpuszczalników, o czym pisałem, wyjaśniając, jakie normy LZO obowiązują przy wyborze farby.

Najczęstsze pytania o wymiary wkrętów do łat

Jak długie wkręty do łat 40 mm?

Przy łacie 40 mm leżącej na kontrłacie 24 mm potrzebujesz 120 mm, przy kontrłacie 30 mm od 130 do 140 mm. Rachunek to grubość obu warstw drewna plus 55 mm zakotwiczenia w krokwi. Wkręt 90 mm w takim układzie wchodzi w krokiew na 20-26 mm zamiast wymaganych 50 i jest jednym z najczęstszych błędów na dachach.

Jakie wkręty stosować do samej kontrłaty?

Do kontrłaty 24 mm wkręty 5,0×80 mm, do kontrłaty 30 mm 5,0×90 mm, w obu przypadkach z gwintem częściowym i powłoką minimum ocynk galwaniczny 8-12 mikrometrów. Łeb może być stożkowy albo talerzowy, bo na kontrłacie nic nie leży płasko poza łatą, którą planujesz obok mocowań.

Czy przy wkrętach ciesielskich trzeba nawiercać drewno?

Przy łącznikach z ostrzem samowiercącym nie trzeba, poza dwoma przypadkami: gdy wkręcasz bliżej niż 60 mm od czoła łaty i gdy pracujesz w drewnie twardym, na przykład modrzewiu albo dębie. Wtedy nawiercasz wiertłem o średnicy mniejszej o 2 mm od wkręta, na głębokość samej łaty.

Ile wkrętów wypada na metr bieżący łaty?

Około 1,3 sztuki przy krokwiach rozstawionych co 80 cm, bo łatę mocuje się jednym wkrętem na każdym skrzyżowaniu z kontrłatą i krokwią. Na styku dwóch łat wchodzą dwa łączniki, po jednym na każdy odcinek. Przy zamówieniu doliczaj 20 procent zapasu na poprawki i ścięte łby.

Czy wkręty 4,0 mm wystarczą do łat pod blachodachówkę?

Nie wystarczą przy pełnym układzie łata plus kontrłata, bo przy tej średnicy nośność na ścinanie jest zbyt niska dla obciążeń wiatrem. Minimum przy blachodachówce to 4,5-5,0 mm. Wkręty 4,0 mm mają sens jedynie przy mocowaniu cienkich listew wykończeniowych i elementów, które nie przenoszą obciążenia pokrycia.

Czy można mieszać wkręty różnych producentów na jednym dachu?

Można, o ile każdy ma numer ETA i te same parametry wymiarowe oraz powłokę tej samej klasy. Problem pojawia się przy mieszaniu powłok: ocynkowany wkręt sąsiadujący z nierdzewnym w wilgotnym drewnie tworzy ogniwo galwaniczne i ten pierwszy koroduje szybciej. Na jednej połaci trzymam jedną klasę powłoki.

Odpowiedź na pytanie, jakie wkręty do łat wybrać, sprowadza się do czterech liczb: grubości drewna, zakotwiczenia minimum 40-50 mm, średnicy 5,0 lub 6,0 mm i klasy powłoki dobranej do lokalizacji dachu. Wszystko inne wynika już z tych czterech i z jednej zasady: bierzesz łącznik z numerem ETA na pudełku. Macie na dachu inny układ przekrojów niż te z tabeli? Wpiszcie w komentarzu, policzę razem z wami.