Smar grafitowy do czego? Gdzie pomaga, a gdzie szkodzi

Wymiana wkładki w drzwiach antywłamaniowych kosztowała mnie 420 zł i cały wolny czwartek. Powód był banalny: sam wcisnąłem w bębenek smar grafitowy, bo klucz zaczął chodzić ciężej, a w skrzynce pod ręką leżała akurat ta puszka. Przez pierwsze dwa dni było lepiej niż kiedykolwiek. Po miesiącu klucz wchodził do połowy i stanął.

Ślusarz rozkręcił wkładkę przy mnie i pokazał, co siedzi w środku: czarna, gęsta maź wymieszana z kurzem, twarda jak zaschnięta pasta polerska, upchana pod zapadkami. Zapadki nie miały jak wrócić na miejsce. Wkładka klasy C nadawała się już tylko do wymiany, bo czyszczenie takiego bębenka w kąpieli ultradźwiękowej kosztuje niewiele mniej niż nowa.

Odpowiedź na pytanie, smar grafitowy do czego właściwie służy, jest krótsza, niż sądzi większość wykonawców. To preparat do zadań specjalnych: duże naciski, wolne ruchy, wysoka temperatura, zero precyzji. Puszka kosztuje 25-45 zł i starcza na wiele miesięcy, więc problemem nigdy nie jest cena, tylko miejsce, w które trafia. Robota z nim zajmuje minuty, ale wymaga rękawic i rozwagi, bo brudzi wszystko w promieniu ręki.

Co właściwie siedzi w puszce smaru grafitowego?

W bazie jest zwykły smar litowy albo wapniowy, do którego dosypano od kilku do kilkunastu procent zmielonego grafitu płatkowego. Ten drugi składnik odpowiada za całą różnicę w zachowaniu preparatu.

Grafit ma strukturę warstwową: atomy węgla siedzą w płaskich sześciokątnych siatkach, które trzymają się między sobą bardzo słabo. Pod naciskiem te warstwy ślizgają się po sobie jak talia kart rozsunięta na stole. Kiedy dwa metalowe elementy dociskają się z dużą siłą, film olejowy zostaje wyciśnięty ze styku i dochodzi do zatarcia. Płatki grafitu klinują się wtedy w mikroskopijnych nierównościach powierzchni i przejmują robotę.

Druga cecha jest jeszcze ważniejsza. Nawet gdy baza olejowa odparuje albo wypłynie w wysokiej temperaturze, sam grafit dalej pracuje jako smar stały. Zwykły smar litowy w takiej sytuacji zostawia gołą stal. To dlatego grafit trafia tam, gdzie mechanizm stoi latami pod obciążeniem, a nikt do niego nie zagląda z tubą.

Do czego stosuje się smar grafitowy na budowie?

Do gwintów, sworzni i wszystkiego, co pracuje wolno pod dużym naciskiem. Pierwsze miejsce na tej liście od dwudziestu lat zajmują szpilki ściągające w deskowaniu stropowym i w szalunkach ściennych.

Szpilka o średnicy 15 mm zabetonowana w konstrukcji przez tydzień potrafi zapiec się w nakrętce tak, że przy wykręcaniu urywa się gwint. Cienka warstwa grafitu naniesiona pędzelkiem przed skręceniem deskowania rozwiązuje problem raz na całą realizację. Ta sama zasada dotyczy podpór stropowych, ściągów i klinów w szalunkach systemowych, gdzie beton i wilgoć spiekają stal ze stalą.

Drugi obszar to sworznie i osie w sprzęcie budowlanym: zawiasy furtek na placu, resory przyczep transportowych, osie kół w taczkach, wolnoobrotowe łożyska ślizgowe w betoniarkach. Trzeci, mniej oczywisty, to zawiasy i zamknięcia drzwiczek wyczystki komina oraz zawiasy w drzwiczkach kominkowych, gdzie temperatura zabija każdy zwykły smar. Skoro już zaglądasz do komina, sprawdź przy okazji, czym grozi brak przeglądu kominiarskiego przy szkodzie z ubezpieczenia, bo drzwiczki to najmniejszy z możliwych problemów.

Formalności wokół takich przeglądów zmieniły się zresztą kilka razy w ostatnich latach. Jak dziś wygląda e-protokół w CEEB i co zastąpił, opisałem osobno.

Czy smar grafitowy nadaje się do łożysk?

Do wolnoobrotowych tak, do szybkoobrotowych nie i ta granica przebiega mniej więcej przy 500 obrotach na minutę. To najczęstsze pytanie o ten preparat i najczęstsze źródło zniszczonego sprzętu.

Łożysko ślizgowe w taczce, betoniarce albo bramie przesuwnej kręci się wolno, przenosi duże obciążenie i pracuje w pyle. Grafit sprawdza się tam bezbłędnie i wytrzymuje sezon bez uzupełniania. Łożysko toczne w szlifierce kątowej robi 8000-11 000 obrotów na minutę, kulki przetaczają się po bieżni z siłą odśrodkową, a smar musi mieć zdolność do odbudowy filmu w ułamku sekundy.

Twarde cząstki grafitu w takich warunkach zachowują się jak ścierniwo. Wcierają się w bieżnię, wygrzewają gniazdo i po kilkudziesięciu godzinach pracy łożysko ma luz, którego nie da się naprawić. Ta sama uwaga dotyczy przekładni w wiertarkach i młotowiertarkach, gdzie producent stosuje własne smary o określonej lepkości. Przy okazji: samo słowo udar w nazwie narzędzia potrafi wprowadzić w błąd i skłonić do serwisowania na własną rękę czegoś, czego dotykać nie trzeba.

Smar grafitowy do zamków – dlaczego to kosztowny błąd?

Bo w bębenku wkładki luzy między zapadkami a obudową liczy się w setnych milimetra, a smar grafitowy to zawiesina twardych płatków w tłustej bazie. Ta mieszanka zbiera kurz i po kilku tygodniach zamienia się w pastę, która blokuje mechanizm. Zapłaciłem za tę lekcję 420 zł.

Trzeba rozdzielić dwa produkty, które ludzie mylą przez jedno słowo w nazwie. Czysty proszek grafitowy w małej buteleczce z dzióbkiem, sprzedawany za 8-15 zł, jest do zamków stworzony: nie zawiera oleju, nie klei kurzu, wsypujesz go w szczelinę i przekręcasz klucz kilkanaście razy. Smar grafitowy w puszce zawiera bazę olejową i do wkładki nie ma wstępu.

Do zamków w bramach i furtkach narażonych na deszcz nie nadaje się ani jedno, ani drugie. Tam wchodzi suchy PTFE, który nie zbiera wody i nie klei pyłu.

Do jakiej temperatury działa smar grafitowy?

Trzeba rozdzielić dwie liczby, bo producenci podają je zamiennie i stąd bierze się bałagan. Baza olejowa wytrzymuje zwykle do 120-150 stopni, sam grafit jako smar stały pracuje w powietrzu do około 450 stopni, a w gotowych pastach wysokotemperaturowych z dodatkiem miedzi lub krzemianów nawet do 550-600.

W praktyce oznacza to, że zwykła puszka warsztatowa nadaje się do temperatur, w jakich pracuje sprzęt budowlany na słońcu, czyli do stu kilkudziesięciu stopni. Powyżej tego progu baza wypala się, a na powierzchni zostaje sucha warstwa grafitu, która nadal chroni przed zatarciem, ale już nie wypełnia luzów ani nie tłumi drgań.

Do drzwiczek kominkowych i gwintów pracujących w żarze kupuje się osobny produkt, opisany jako pasta wysokotemperaturowa. Kosztuje 40-70 zł za tubkę 100 g, czyli dwa razy więcej niż zwykła puszka, ale w tych miejscach nic innego nie przetrwa sezonu grzewczego.

Czy smar grafitowy przewodzi prąd?

Tak i to jest cecha, o której na budowie zapomina się najczęściej. Grafit jest przewodnikiem elektrycznym, dlatego robi się z niego szczotki w silnikach i elektrody. Rezystywność ma rzędu kilkudziesięciu mikroomometrów, czyli setki razy większą niż miedź, ale wystarczającą, żeby zmostkować sąsiednie styki.

Z tego powodu smaru grafitowego nie wolno stosować w rozdzielnicach, w puszkach połączeniowych, przy stycznikach ani przy zaciskach akumulatorowych. Widziałem rozdzielnicę budowlaną, w której ktoś nasmarował grafitem zawiasy drzwiczek, a rozpylona resztka osiadła na szynie. Przy pierwszym większym poborze mocy poszło zwarcie i zabezpieczenie wyleciało trzy razy pod rząd, zanim ktokolwiek zajrzał do środka.

Do zawiasów w metalowych szafkach elektrycznych, przy stacyjkach i wszędzie tam, gdzie w pobliżu jest napięcie, stosuje się preparaty nieprzewodzące: silikonowe albo ceramiczne. Ta zasada dotyczy też złączy w instalacjach fotowoltaicznych, gdzie przypadkowa ścieżka przewodząca potrafi narobić prawdziwych szkód.

Jak pracować ze smarem grafitowym i czym zmyć plamy?

Rękawice nitrylowe zakładam zawsze, bo grafit wchodzi w pory skóry i nie schodzi mydłem przez trzy, cztery dni. Nakładam go pędzelkiem albo szpachelką, nigdy palcem prosto z puszki, i trzymam pod ręką starą szmatę, żeby nie przenosić czerni na klamki i włączniki.

1. Odstaw puszkę z dala od miejsc wykończonych i od świeżo pomalowanych ścian. Jedno pacnięcie w emulsję to plama na zawsze.
2. Nanieś cienką warstwę na oczyszczony gwint albo sworzeń. Nadmiar nic nie poprawia, a wypływa i brudzi.
3. Zetrzyj nadmiar szmatką od razu, zanim złapie kurz. Po godzinie jest już z tym gorzej.
4. Plamy z metalu i z narzędzi zmywaj benzyną ekstrakcyjną albo rozpuszczalnikiem nitro, ruchem w jedną stronę i czystym fragmentem szmatki za każdym razem.
5. Ubranie robocze pierz osobno i dopiero po wstępnym namoczeniu w odplamiaczu z rozpuszczalnikiem. Pranie na gorąco bez tego kroku utrwala plamę.

Rozpuszczalnik nitro rozpuszcza bazę olejową i pozwala zebrać płatki grafitu, ale nie każdy podkład i lakier to wytrzyma. Zanim polejesz nim futrynę, sprawdź, co dokładnie zawiera rozpuszczalnik nitro i na czym go nie używać. Na powłokach akrylowych zostawia matową plamę większą niż sam grafit.

Jeśli czarna maź trafiła w ścianę przygotowaną pod malowanie, sama chemia nie wystarczy. Trzeba przeszlifować, zagruntować preparatem izolującym i dopiero malować, inaczej plama przebije przez dwie warstwy emulsji. Podobny mechanizm opisałem przy okazji zacieków i plam po gruntowaniu, bo tam też problem tkwi w podłożu, a nie w farbie.

Kiedy zamiast grafitu wziąć inny smar?

Zasada, którą stosuję na budowie, mieści się w jednym zdaniu: grafit tylko tam, gdzie jest wolno, mocno i gorąco. Wszystko inne obsługują trzy pozostałe puszki ze skrzynki.

Do gumy, uszczelek okiennych i tworzyw idzie silikon, do zamków i prowadnic rolet suchy teflon, do łożysk i piast smar litowy, a do gorących gwintów pasta miedziowa lub ceramiczna. Pełne zestawienie z zakresami temperatur i cenami zebrałem w poradniku o tym, kiedy wybrać smar silikonowy w sprayu, a kiedy teflon, i to jest dobry punkt wyjścia przed zakupami.

Warto też pilnować granicy między smarem a uszczelnieniem, bo to dwie różne robocizny. Grafit nie zastąpi masy w połączeniu, a masa nie zastąpi smaru na gwincie. Do szczelin i połączeń konstrukcyjnych stosuje się osobną chemię, opisaną w porównaniu silikonu, poliuretanu i MS polimeru.

Nowsze produkty hybrydowe zacierają tę granicę jeszcze bardziej, bo łączą przyczepność poliuretanu z odpornością silikonu na wilgoć. Kiedy sięgnąć po uszczelniacz hybrydowy zamiast klasycznego silikonu, opisałem w osobnym tekście.

Ostatnia sprawa to kolejność robót. Chemia smarna schodzi z placu, zanim wejdą wykończeniowcy, bo każda tłusta plama na tynku wraca potem jako reklamacja. Jeśli po pracach szalunkowych zostały ślady na ścianach, zmyj je do czysta jeszcze przed cekolowaniem ścian, inaczej gładź nałożona na tłuszcz odparzy się po kilku tygodniach i odpadnie płatami razem z podkładem.

Najczęstsze pytania o smar grafitowy

Czym różni się smar grafitowy od zwykłego litowego?

Bazą jest ten sam smar litowy, różnica polega na dodatku kilku do kilkunastu procent grafitu płatkowego. Ten dodatek podnosi odporność na duże naciski i sprawia, że po wypaleniu bazy na powierzchni zostaje warstwa smaru stałego. Kosztem jest twardsza konsystencja, brudzenie i brak przydatności w mechanizmach precyzyjnych.

Czy smarem grafitowym można smarować linki i cięgna?

Tak, wersja w sprayu sprawdza się w cięgnach bram, w linkach hamulca ręcznego i w pancerzach, gdzie ważna jest odporność na nacisk. Trzeba tylko pamiętać, że po psiknięciu preparat wypływa z drugiego końca pancerza i potrafi zabrudzić wszystko pod spodem. Podłóż szmatę, zanim naciśniesz zawór.

Ile wystarcza puszka smaru grafitowego na budowie?

Puszka 800 g starcza na jedną realizację domu jednorodzinnego, czyli na komplet szpilek szalunkowych, podpory stropowe i drobny sprzęt, przy czym zwykle zostaje jeszcze połowa. Zużycie jest znikome, bo warstwa ma być cienka. Preparat nie psuje się w zamkniętym opakowaniu przez kilka lat, więc kupowanie wiadra 5 kg za 120-200 zł ma sens tylko przy parku maszynowym.

Czy smar grafitowy nadaje się na zewnątrz i w deszczu?

Nadaje się, o ile chodzi o elementy stalowe pod obciążeniem, bo baza smarowa odpycha wodę i chroni przed korozją. Gorzej znosi bezpośrednie zmywanie strumieniem, na przykład podczas mycia sprzętu myjką ciśnieniową, po którym warstwę trzeba nałożyć od nowa. W mechanizmach zamkniętych na furtkach lepiej sprawdza się smar litowy z dodatkami wodoodpornymi.